TPHCM trước bài toán an cư cho 20.000 hộ dân ven kênh rạch

Nhiều thách thức

TPHCM đặt mục tiêu đến cuối năm 2030 hoàn thành việc di dời 20.000 căn nhà ven sông, kênh, rạch nhằm nâng cao chất lượng sống của người dân, cải thiện môi trường, chống ngập và chỉnh trang đô thị.

Tuy nhiên, theo Sở Xây dựng TPHCM, mục tiêu này đang đối mặt nhiều thách thức, từ nguồn vốn, cơ chế bồi thường đến bài toán tái định cư và sự đồng thuận của người dân.

Theo tính toán, để triển khai đồng bộ các dự án chỉnh trang kênh rạch, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cho khoảng 20.000 hộ dân, TPHCM cần nguồn vốn lên đến 170.000 tỉ đồng.

Cơ chế bồi thường, giải phóng mặt bằng vẫn là “nút thắt” lớn nhất. Phần lớn nhà ở trên và ven kênh rạch có pháp lý đất đai phức tạp, kéo dài qua nhiều giai đoạn, không được quy định rõ trong các văn bản pháp luật trước đây.

Vì vậy, nhiều trường hợp chỉ được hỗ trợ một phần, không đủ khả năng mua nhà ở thương mại, không đủ điều kiện bồi thường về đất nên không được bố trí tái định cư, cũng không có đủ nguồn lực để tự lo nơi ở mới. Điều này khiến việc vận động người dân bàn giao mặt bằng gặp rất nhiều khó khăn.

Ngoài yếu tố pháp lý và tài chính, tâm lý người dân cũng là thách thức không nhỏ. Nhiều hộ đã sinh sống ven sông, kênh rạch hàng chục năm, gắn bó lâu dài với khu vực cư trú. Dù phải đối mặt với ô nhiễm, ngập lụt, nguy cơ sạt lở, một bộ phận người dân vẫn không muốn di dời vì lo ngại xáo trộn cuộc sống.

Đáng chú ý, phần lớn cư dân ven kênh rạch có thu nhập thấp, làm lao động tự do hoặc các ngành nghề không ổn định.

Việc chuyển đến nơi ở mới khiến họ lo lắng về công việc, sinh kế cũng như khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu như trường học, chợ, cơ sở y tế. Nếu không có giải pháp đồng bộ về an sinh, việc đạt được sự đồng thuận là điều không dễ.

Dù Thành phố chủ trương ưu tiên tái định cư tại chỗ hoặc gần nơi ở cũ, song quỹ đất sạch, nhất là tại khu vực trung tâm, ngày càng khan hiếm, đẩy chi phí đầu tư khu tái định cư lên cao.

Bài học từ kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè

Nhìn lại quá khứ, dự án cải tạo kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè được xem là một điểm sáng trong công tác chỉnh trang kênh rạch của TPHCM suốt hơn 20 năm qua.

Từng là “dòng kênh chết” ô nhiễm nặng, hai bên bờ là hàng nghìn căn nhà tạm bợ, dự án đã được triển khai với tổng vốn đầu tư khoảng 8.600 tỉ đồng, từ ngân sách nhà nước và nguồn tài trợ quốc tế.

TS Nguyễn Minh Hòa - Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch TPHCM, người tham gia đánh giá văn hóa - xã hội của dự án, cho biết thời điểm đó TPHCM cùng lúc tái định cư cho hơn 7.000 hộ dân với 35.000 người, có thể được xem là cuộc di dời lớn nhất trong công cuộc tái thiết TPHCM sau năm 1990.

Thời điểm đó, phần lớn người dân sống trên và ven kênh rạch đều nghèo, nhiều trường hợp không có đầy đủ giấy tờ pháp lý. Chính quyền địa phương cũng lúng túng trong xây dựng chính sách, từng đề xuất chỉ tái định cư cho người có hộ khẩu tại TPHCM nhưng không khả thi.

Thành phố phải tích cực vận động, tìm kiếm nguồn vốn từ trung ương và các tổ chức tài trợ nước ngoài để xây dựng chung cư tái định cư. Tuy nhiên, khi triển khai, nhiều người dân không muốn lên chung cư do lo ngại thiếu sinh kế. Sau này đã có 60 - 70% người dân rời khỏi các chung cư do vị trí không phù hợp.

“Người dân luôn mong muốn được tái định cư tại chỗ, nhưng hiện nay điều này rất khó vì TPHCM không còn nhiều quỹ đất” - TS Nguyễn Minh Hòa nhận định và cho rằng để tránh lặp lại những sai lầm cũ, Thành phố cần chuẩn bị kỹ lưỡng hơn, lấy ý kiến chuyên gia và đặc biệt là tạo được sự đồng thuận của người dân.

Cần nhiều lựa chọn và chính sách an sinh đi kèm

Theo TS Nguyễn Minh Hòa, với những hộ không đủ điều kiện tái định cư, TPHCM nên xem xét xây nhà cho thuê, hỗ trợ tiền thuê nhà trong một thời gian nhất định để người dân ổn định cuộc sống, tìm lại việc làm. Đồng thời, có thể hỗ trợ những trường hợp có nhu cầu trở về quê sinh sống.

Ở góc độ kinh tế, TS Trần Quang Thắng - Viện trưởng Viện Kinh tế và Quản lý TPHCM, đại biểu HĐND TPHCM, cho rằng việc di dời 20.000 căn nhà trong vòng 5 năm tới là thách thức rất lớn, đòi hỏi Thành phố phải huy động đa dạng nguồn lực.

Theo ông Thắng, TPHCM cần nghiên cứu phát hành trái phiếu công trình, thu hút vốn đầu tư nước ngoài, kêu gọi doanh nghiệp tư nhân tham gia các dự án hợp tác công - tư, đồng thời khai thác hiệu quả quỹ đất sau di dời để tạo nguồn thu bù đắp chi phí.

Đặc biệt, việc sử dụng đất công, nhất là các khu đất đang bỏ trống để xây dựng khu tái định cư, sẽ vừa đáp ứng nguyện vọng tái định cư tại chỗ của người dân, vừa giảm lãng phí và mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn.

Bên cạnh đó, Thành phố cần cung cấp nhiều phương án bồi thường như tiền mặt, đất tái định cư hoặc nhà ở tái định cư; bảo đảm việc xác định giá trị tài sản thu hồi công bằng, minh bạch, phản ánh đúng giá trị thực tế.

Song song đó là các chính sách hỗ trợ tài chính, đào tạo nghề, tạo việc làm để người dân sớm ổn định cuộc sống sau di dời.